2. 湖州师范学院 理学院, 浙江 湖州 313000
2. College of Science, Huzhou University, Huzhou Zhejiang 313000, China
对角占优矩阵是应用非常广泛的矩阵类, 它较多出现于经济价值模型和反网络系统的系数矩阵及微分方程的数值解法中, 在信息论、系统论、现代经济学和程序设计等众多领域都有着十分重要的应用.文献[1]和[2]分别研究了广义对角矩阵、广义次对角矩阵、
本文考虑线性方程组的系数矩阵为严格次对角占优阵时, 几类常用迭代法的收敛性和收敛速度, 尝试解决如下两个问题:
问题Ⅰ 若
问题Ⅱ Jacobi迭代法、Guass-Seidel迭代法及SOR迭代法的误差上界比较.
1 预备知识定义1.1[10] 设
定义1.2[10] 设
引理1.1[10] 设
| $ \begin{align} \|A^{-1}B\|_{\infty}\leqslant \max\limits_{1\leqslant i\leqslant n} \frac{\sum\nolimits_{j=1}^m|b_{ij}|}{|a_{ii}|- \sum\nolimits_{j\neq i}|a_{ij}|}. \end{align} $ | (1) |
引理1.2[11] 若迭代矩阵
| $ \begin{align} \|x^{(k)}-x^*\|_{\infty}\leqslant \frac{\|B\|_{\infty}^k}{1 -\|B\|_{\infty}}\|x^{(1)}-x^{(0)}\|_{\infty}. \end{align} $ | (2) |
本文常用如下矩阵:
| $ \begin{align*} &D=\left( {{\begin{array}{*{20}c} a_{1n}&&&&\\ &a_{2, n-1}&&& \\ & &\ddots&& \\ &&& a_{n-1, 2}& \\ && &&a_{n1} \end{array} }} \right) , \quad L= \left( {{\begin{array}{*{20}c} && &&0\\ && &0&a_{2n} \\ & &{\mathinner{\mskip1mu\raise1pt{\kern7pt\hbox{.}} \mskip2mu\raise4pt\hbox{.}\mskip2mu\raise7pt\hbox{.}\mskip1mu}} &\vdots&\vdots \\ &0 &\cdots &a_{n-1, n-1} &a_{n-1, n} \\ 0&a_{n2} &\cdots &a_{n, n-1} &a_{nn} \end{array} }} \right)\\ &U=\left( {{\begin{array}{*{20}c} a_{11}&a_{12} &\cdots &a_{1, n-1}&0\\ a_{21}&a_{22}&\cdots&0& \\ \vdots&\vdots&{\mathinner{\mskip1mu\raise1pt{\kern7pt\hbox{.}} \mskip2mu\raise4pt\hbox{.}\mskip2mu\raise7pt\hbox{.}\mskip1mu}}&& \\ a_{n-1, 1} &0 &&&\\ 0&&&& \end{array} }} \right). \end{align*} $ |
定理2.1 设
| $ \begin{align} \|x^{(k)}-x^*\|_{\infty}\leqslant \frac{M^k}{1-M} \|x^{(1)}-x^{(0)}\|_{\infty}, \end{align} $ | (3) |
其中
证 明 由Jacobi迭代法得:
| $ \begin{align} \begin{pmatrix} x_n\\ x_{n-1}\\ \vdots\\ x_2\\ x_1\end{pmatrix}^{(k+1)}=-D^{-1}(L+U)S_n\begin{pmatrix} x_n\\ x_{n-1}\\ \vdots\\ x_2\\ x_1\end{pmatrix}^{(k)}+D^{-1}b, \end{align} $ | (4) |
其中
| $ \begin{align} x^{(k+1)}=C_Mx^{(k)}+D_M. \end{align} $ | (5) |
由引理1.1得,
定理2.2 设
| $ \begin{align} \|x^{(k)}-x^*\|_{\infty}\leqslant \frac{N^k}{1-N} \|x^{(1)}-x^{(0)}\|_{\infty}, \end{align} $ | (6) |
其中
证 明 由Guass-Seidel迭代法原理得:
| $ \begin{align} \begin{pmatrix} x_n\\ x_{n-1}\\ \vdots\\ x_2\\ x_1\end{pmatrix}^{(k+1)}=-(D+LS_n)^{-1}US_n\begin{pmatrix} x_n\\ x_{n-1}\\ \vdots\\ x_2\\ x_1\end{pmatrix}^{(k)}+(D+LS_n)^{-1}b, \end{align} $ | (7) |
其中
| $ \begin{align*} US_n\!=\!\!\begin{pmatrix}0&a_{1, n-1}&\cdots&a_{12}&a_{11}\\ &0&\cdots&a_{22}&a_{21}\\ &&\ddots&\vdots&\vdots\\ &&&0&a_{n-1, 1}\\ &&&&0\end{pmatrix}, \\ D+LS_n\!=\!\!\begin{pmatrix}a_{1n}&&&&\\ a_{2n}&a_{2, n-1}&&&\\ \vdots&\vdots&\ddots&&\\ a_{n-1, n}&a_{n-1, n-1}&\cdots&a_{n-1, 2}&\\ a_{nn}&a_{n, n-1}&\cdots&a_{n2}&a_{n1}\end{pmatrix}. \end{align*} $ |
将式
| $ \begin{align} x^{(k+1)}=E_Nx^{(k)}+F_N. \end{align} $ | (8) |
由引理1.1得,
| $ \begin{align*} \|E_N\|_{\infty}\leqslant \max\limits_{1\leqslant i\leqslant n} \left\{\begin{array}{ll} \dfrac{\sum\nolimits_{j=1}^{n-1}|a_{1j}|}{|a_{1n}|}, &i=1, \\[4mm] \dfrac{\sum\nolimits_{j=1}^{n-i}|a_{ij}|}{|a_{i, n-i+1}| -\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|}, &1<i<n, \\[4mm] 0, &i=n.\end{array}\right. \end{align*} $ |
记
定理2.3 设
| $ \begin{align} \|x^{(k)}-x^*\|_{\infty}\leqslant \frac{P^k}{1-P}\|x^{(1)}-x^{(0)}\|_{\infty}, \end{align} $ | (9) |
其中
证 明 由SOR迭代法原理得:
| $ \begin{align} \begin{pmatrix} x_n\\ x_{n-1}\\ \vdots\\ x_2\\ x_1\end{pmatrix}^{(k+1)}=(D+\omega LS_n)^{-1} [(1-\omega)D-\omega US_n]\begin{pmatrix} x_n\\ x_{n-1}\\ \vdots\\ x_2\\ x_1\end{pmatrix}^{(k)}+\omega(D+\omega LS_n)^{-1}b. \end{align} $ | (10) |
将式(10)记为
| $ \begin{align} x^{(k+1)}=G_Px^{(k)}+H_P. \end{align} $ | (11) |
由引理1.1得,
| $ \begin{align*} \|G_P\|_{\infty}\leqslant \max\limits_{1\leqslant i\leqslant n} \left\{\begin{array}{ll}\dfrac{(1-\omega)|a_{1n}| +\omega\sum\nolimits_{j=1}^{n-1}|a_{1j}|}{|a_{1n}|}, &i=1, \\ \dfrac{(1-\omega)|a_{i, n-i+1}|+\omega\sum\nolimits_{j=1}^{n-i}|a_{ij}|} {|a_{i, n-i+1}|-\omega\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|}, &1<i<n, \\ \dfrac{(1-\omega)|a_{n1}|}{|a_{n1}|-\omega\sum\nolimits_{j=2}^{n} |a_{nj}|}, &i=n.\end{array}\right. \end{align*} $ |
记
(ⅰ) 当
(ⅱ) 当
定理3.1 设
| $ \begin{align} \|x^{(k)}-x^*\|_{\infty}\leqslant \frac{N^k}{1-N}\|x^{(1)}-x^{(0)}\|_{\infty}\leqslant \frac{M^k}{1-M}\|x^{(1)}-x^{(0)}\|_{\infty}. \end{align} $ | (12) |
证 明 由定理2.1和定理2.2知,
| $ \begin{align*} &M=\max\limits_{1\leqslant i\leqslant n}\frac{\sum\nolimits_{j\neq n-i+1} |a_{ij}|}{|a_{i, n-i+1}|}, \quad N_1=\frac{\sum\nolimits_{j=1}^{n-1}|a_{1j}|}{|a_{1n}|}, \\ &N_2=\max\limits_{1\leqslant i\leqslant n}\frac{\sum\nolimits_{j=1}^{n-i}| a_{ij}|}{|a_{i, n-i+1}|-\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|}, \quad N=\max\{N_1, N_2, 0\}. \end{align*} $ |
(ⅰ) 当
(ⅱ) 当
(ⅲ) 当
| $ \begin{align*} &\frac{\sum\nolimits_{j\neq n-i+1}|a_{ij}|}{|a_{i, n-i+1}|}-\frac{\sum\nolimits_{j=1}^{n-i}|a_{ij}|}{|a_{i, n-i+1}|-\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|}\\[3mm] =\, &\frac{|a_{i, n-i+1}|\sum\nolimits_{j\neq n-i+1}|a_{ij}|-\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|\sum\nolimits_{j\neq n-i+1}|a_{ij}|-|a_{i, n-i+1}|\sum\nolimits_{j=1}^{n-i}|a_{ij}|}{|a_{i, n-i+1}|(|a_{i, n-i+1}|-\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|)}&\\[3mm] =\, &\frac{|a_{i, n-i+1}|\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|-\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|\sum\nolimits_{j\neq n-i+1}|a_{ij}|}{|a_{i, n-i+1}|(|a_{i, n-i+1}|-\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|)}\\[3mm] =\, &\frac{(|a_{i, n-i+1}|-\sum\nolimits_{j\neq n-i+1}|a_{ij}|)\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|}{|a_{i, n-i+1}|(|a_{i, n-i+1}|-\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|)}. \end{align*} $ |
因为
(ⅳ)当
| $ \begin{align*} \|x^{(k)}-x^*\|_{\infty}\leqslant \frac{N^k}{1-N}\|x^{(1)}-x^{(0)}\|_{\infty}\leqslant \frac{M^k}{1-M}\|x^{(1)}-x^{(0)}\|_{\infty}. \end{align*} $ |
定理3.2 设
| $ \begin{align} \|x^{(k)}-x^*\|_{\infty}\leqslant \frac{N^k}{1-N}\|x^{(1)}-x^{(0)}\|_{\infty}\leqslant \frac{P^k}{1-P}\|x^{(1)}-x^{(0)}\|_{\infty}. \end{align} $ | (13) |
证 明 由定理2.2和定理2.3知,
| $\begin{array}{l} N_1=\frac{\sum\nolimits_{j=1}^{n-1}|a_{1j}|}{|a_{1n}|}, \\ N_2=\max\limits_{1\leqslant i\leqslant n}\frac{\sum\nolimits_{j=1}^{n-i}|a_{ij}|}{|a_{i, n-i+1}|-\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|}, P_1=\frac{(1-\omega)|a_{1n}|+\omega\sum\nolimits_{j=1}^{n-1}|a_{1j}|}{|a_{1n}|}, \\ P_2=\max\limits_{1<i<n}\frac{(1-\omega)|a_{i, n-i+1}|+\omega\sum\nolimits_{j=1}^{n-i}|a_{ij}|}{|a_{i, n-i+1}|-\omega\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|}, P_3=\frac{(1-\omega)|a_{n1}|}{|a_{n1}|-\omega\sum\nolimits_{j=2}^{n}|a_{nj}|}. \end{array} $ |
(ⅰ)比较
| $ \begin{align*} P_1-N_1=\frac{(1-\omega)|a_{1n}|+\omega\sum\nolimits_{j=1}^{n-1}|a_{1j}|} {|a_{1n}|}-\frac{\sum\nolimits_{j=1}^{n-1}|a_{1j}|}{|a_{1n}|} =\frac{(1-\omega)(|a_{1n}|-\sum\nolimits_{j=1}^{n-1}|a_{1j}|)}{|a_{1n}|}>0, \end{align*} $ |
故
(ⅱ)比较
| $ \begin{align*} P_2-N_2=\, &\frac{(1-\omega)|a_{i, n-i+1}|+\omega\sum\nolimits_{j=1}^{n-i}|a_{ij}|}{|a_{i, n-i+1}|-\omega\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|}-\frac{\sum\nolimits_{j=1}^{n-i}|a_{ij}|} {|a_{i, n-i+1}|-\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|}\\[3mm] =\, &\frac{(1-\omega)|a_{i, n-i+1}|^2-(1-\omega)|a_{i, n-i+1}| \sum\nolimits_{j=1}^{n-i}|a_{ij}|-(1-\omega)|a_{i, n-i+1}|\sum\nolimits_{j= n-i+2}^{n}|a_{ij}|}{(|a_{i, n-i+1}|-\omega\sum\nolimits_{j=n-i+ 2}^{n}|a_{ij}|)(|a_{i, n-i+1}|-\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|)}\\[3mm] =\, &\frac{(1-\omega)|a_{i, n-i+1}|(|a_{i, n-i+1}|-\sum\nolimits_{j=1}^{n-i}|a_{ij}| -\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|)}{(|a_{i, n-i+1}| -\omega\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|)(|a_{i, n-i+1}| -\sum\nolimits_{j=n-i+2}^{n}|a_{ij}|)}. \end{align*} $ |
因为
若
| $\begin{align*} \|x^{(k)}-x^*\|_{\infty}\leqslant \frac{N^k}{1-N}\|x^{(1)}-x^{(0)}\|_{\infty}\leqslant \frac{P^k}{1-P}\|x^{(1)}-x^{(0)}\|_{\infty}. \end{align*} $ |
本文证明了当线性方程组的系数矩阵严格次对角占优时, Jacobi、Guass-Seidel和SOR迭代法均收敛, 并给出了相应的误差估计.通过比较三种迭代法的误差上界, 发现Guass-Seidel迭代法的误差上界最小.
| [1] |
韩俊林, 刘建州. 广义对角占优矩阵和广义次对角占优矩阵等价条件的注记[J]. 商丘师范学院学报, 2002, 18(2): 46-48. DOI:10.3969/j.issn.1672-3600.2002.02.013 |
| [2] |
陈思源. α-次对角占优矩阵与广义严格次对角占优矩阵的判定[J]. 石河子大学学报, 2006, 24(6): 786-789. DOI:10.3969/j.issn.1007-7383.2006.06.034 |
| [3] |
张成毅, 李耀堂. 弱严格对角占优矩阵非奇异的判定条件[J]. 工程数学学报, 2006, 23(3): 505-510. DOI:10.3969/j.issn.1005-3085.2006.03.017 |
| [4] |
崔琦, 宋岱才, 刘晶. Ostrowski对角占优矩阵与非奇异H-矩阵的判定[J]. 江西师范大学学报(自然科学版), 2007, 31(5): 497-499. DOI:10.3969/j.issn.1000-5862.2007.05.014 |
| [5] |
LI W, CHEN Y M. Some new two-sided bounds for determinants of diagonally dominant matrices[J]. Journal of Inequalities and Applications, 2012, 2012: 61-69. DOI:10.1186/1029-242X-2012-61 |
| [6] |
徐屹. 严格对角占优矩阵的迭代法[J]. 武汉理工大学学报, 2008, 30(9): 177-180. |
| [7] |
宋岱才, 魏晓丽, 赵晓颖. α严格对角占优矩阵与迭代法的收敛性定理[J]. 辽宁石油化工大学学报, 2010, 30(1): 81-83. DOI:10.3969/j.issn.1672-6952.2010.01.022 |
| [8] |
HUANG R, LIU J Z, ZHU L. Accurate solutions of diagonally dominant tridiagonal linear systems[J]. BIT Numer Math, 2014, 54: 711-727. DOI:10.1007/s10543-014-0481-5 |
| [9] |
金玲玲, 苏岐芳. 几类特殊矩阵方程组的迭代解法收敛性分析[J]. 台州学院学报, 2015, 37(6): 8-16. |
| [10] |
胡家赣. 线性代数方程组的迭代解法[M]. 北京: 科学出版社, 1991.
|
| [11] |
陈恒新. 关于AOR迭代法的研究[J]. 应用数学与计算数学学报, 2002, 16(1): 40-46. DOI:10.3969/j.issn.1006-6330.2002.01.006 |

